Ngày 17/05/2026 Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã xác định đợt bùng phát bệnh Ebola do virus tại Cộng hòa Dân chủ Congo và Uganda là “Tình trạng Y tế Công cộng Khẩn cấp gây Quan ngại Quốc tế” (Public Health Emergency of International Concern – PHEIC) theo Điều lệ Y tế Quốc tế (IHR 2005). Tính đến ngày 22/5/2026, dịch bệnh ghi nhận nhiều ca mắc và tử vong tại tỉnh Ituri của Congo, đồng thời xuất hiện các ca bệnh xác định tại thủ đô Kampala của Uganda có liên quan dịch tễ với vùng dịch Congo. WHO đánh giá nguy cơ dịch ở mức “Rất cao” đối với Congo và “Cao” đối với Uganda. Đáng lưu ý, tác nhân gây dịch là virus Bundibugyo – một chủng thuộc chi Orthoebolavirus – hiện chưa có vaccine hoặc thuốc điều trị đặc hiệu được phê duyệt, khiến việc kiểm soát dịch chủ yếu phụ thuộc vào các biện pháp y tế công cộng như giám sát dịch tễ, truy vết tiếp xúc, kiểm soát nhiễm khuẩn, cách ly và chăm sóc hỗ trợ tích cực. Trong bối cảnh nguy cơ lây lan khu vực và quốc tế vẫn hiện hữu, việc cập nhật kiến thức về bệnh Ebola có vai trò đặc biệt quan trọng đối với nhân viên y tế và cộng đồng.

THÔNG TIN CHÍNH

• Bệnh Ebola là một bệnh nghiêm trọng ở người và thường gây tử vong. 
• Có ba loại virus được biết là gây ra các đợt bùng phát Ebola lớn: virus Ebola, virus Sudan và virus Bundibugyo. 
• Tỷ lệ tử vong trung bình của bệnh Ebola khoảng 50%. Trong các đợt bùng phát trước đây, tỷ lệ này dao động từ 25–90%. 
• Chăm sóc hỗ trợ tích cực sớm, bao gồm bù dịch và điều trị triệu chứng, giúp cải thiện khả năng sống sót. 
• Hiện chỉ có vaccine và thuốc điều trị được phê duyệt cho một loại virus (virus Ebola); các loại khác vẫn đang được phát triển. 
• Kiểm soát dịch phụ thuộc vào nhiều biện pháp phối hợp, bao gồm: chăm sóc hỗ trợ tích cực cho bệnh nhân, phòng ngừa và kiểm soát nhiễm khuẩn, giám sát dịch tễ và truy vết tiếp xúc, xét nghiệm phòng thí nghiệm, mai táng an toàn và tôn trọng nhân phẩm, tiêm vaccine nếu phù hợp, và huy động cộng đồng. 

TỔNG QUAN

Bệnh Ebola (EBOD) là một bệnh hiếm gặp nhưng nghiêm trọng ở người và thường gây tử vong.

Bệnh do các virus thuộc chi Orthoebolavirus trong họ Filoviridae gây ra. Đến nay đã xác định được 6 loài Orthoebolavirus, trong đó có 3 loài được biết là gây ra các đợt bùng phát lớn:

• Virus Ebola (EBOV) gây bệnh Ebola virus disease (EVD) 
• Virus Sudan (SUDV) gây bệnh Sudan virus disease (SVD) 
• Virus Bundibugyo (BDBV) gây bệnh Bundibugyo virus disease (BVD) 

Bệnh Ebola lần đầu xuất hiện vào năm 1976 trong hai đợt bùng phát đồng thời:

• Một đợt do virus Sudan tại Nzara (nay thuộc Nam Sudan) 
• Một đợt do virus Ebola tại Yambuku (nay thuộc Cộng hòa Dân chủ Congo) 

Đợt bùng phát thứ hai xảy ra gần sông Ebola, từ đó bệnh được đặt tên là Ebola.

Hiện đã có vaccine và thuốc điều trị được cấp phép cho bệnh do virus Ebola gây ra, nhưng chưa có vaccine hoặc thuốc điều trị được phê duyệt cho các bệnh do virus Sudan hoặc Bundibugyo gây ra. Các sản phẩm tiềm năng vẫn đang được nghiên cứu phát triển.

Chăm sóc hỗ trợ tích cực sớm, bao gồm bù dịch và điều trị triệu chứng đặc hiệu, có thể cải thiện khả năng sống sót đáng kể. Việc điều trị sớm có thể cứu sống người bệnh.

ĐƯỜNG LÂY TRUYỀN

Người ta cho rằng dơi ăn quả thuộc họ Pteropodidae là vật chủ tự nhiên của virus Orthoebolavirus.

Virus có thể lây sang người khi tiếp xúc gần với máu, dịch tiết, cơ quan hoặc các dịch cơ thể khác của động vật nhiễm bệnh như:

• dơi ăn quả, 
• tinh tinh, 
• khỉ đột, 
• khỉ, 
• linh dương rừng, 
• nhím rừng,

đặc biệt khi các động vật này bị bệnh hoặc chết trong rừng nhiệt đới. 

Người có thể nhiễm virus từ người bệnh khác qua tiếp xúc trực tiếp (qua da tổn thương hoặc niêm mạc) với:

• máu hoặc dịch cơ thể của người mắc hoặc tử vong do Ebola; 
• đồ vật hoặc bề mặt bị nhiễm dịch cơ thể như máu, phân hoặc chất nôn. 

Người bệnh chưa có triệu chứng thì chưa lây bệnh. Họ vẫn có khả năng lây truyền miễn là trong máu còn virus.

Nhân viên y tế thường bị nhiễm trong quá trình chăm sóc bệnh nhân Ebola, đặc biệt khi không tuân thủ nghiêm ngặt các biện pháp kiểm soát nhiễm khuẩn.

Các nghi lễ mai táng có tiếp xúc trực tiếp với thi thể người tử vong cũng có thể làm lây lan bệnh.

TRIỆU CHỨNG

Thời gian ủ bệnh dao động từ 2–21 ngày.

Triệu chứng khởi phát thường đột ngột, bao gồm:

• sốt, 
• mệt mỏi, 
• khó chịu toàn thân, 
• đau cơ, 
• đau đầu, 
• đau họng. 

Sau đó có thể xuất hiện:

• nôn ói, 
• tiêu chảy, 
• đau bụng, 
• phát ban, 
• suy giảm chức năng gan và thận. 

Mặc dù nhiều người nghĩ xuất huyết là triệu chứng phổ biến, nhưng thực tế triệu chứng này ít gặp hơn và thường xuất hiện muộn. Một số bệnh nhân có thể bị:

• xuất huyết nội và ngoại, 
• nôn ra máu, 
• đi ngoài ra máu, 
• chảy máu mũi, nướu hoặc âm đạo, 
• chảy máu tại vị trí tiêm chích. 

Tổn thương hệ thần kinh trung ương có thể gây:

• lú lẫn, 
• kích thích, 
• hung hăng. 

CHẨN ĐOÁN

Rất khó phân biệt Ebola với các bệnh nhiễm trùng khác như:

• sốt rét, 
• thương hàn, 
• shigella,  
• viêm màng não, 
• các sốt xuất huyết do virus khác, 

vì triệu chứng giai đoạn đầu khá giống nhau.

Chẩn đoán xác định nhiễm Orthoebolavirus bằng:

• RT-PCR,  
• ELISA bắt kháng thể, 
• xét nghiệm phát hiện kháng nguyên, 
• nuôi cấy phân lập virus. 

Mẫu bệnh phẩm từ bệnh nhân có nguy cơ sinh học cực kỳ cao; việc xét nghiệm phải được thực hiện trong điều kiện an toàn sinh học tối đa.

ĐIỀU TRỊ

WHO và các đối tác đã xây dựng hướng dẫn và chương trình đào tạo nhằm tối ưu hóa chăm sóc hỗ trợ cho bệnh nhân, giúp tăng khả năng sống sót dù có hay không có thuốc điều trị đặc hiệu.

Chăm sóc hỗ trợ tối ưu bao gồm:

• xét nghiệm cần thiết, 
• kiểm soát đau, 
• hỗ trợ dinh dưỡng, 
• điều trị đồng nhiễm (như sốt rét), 
• và các biện pháp hỗ trợ hồi phục khác. 

Đối với bệnh do virus Ebola:

WHO khuyến cáo mạnh việc sử dụng:

• mAb114 (ansuvimabTM) 
• hoặc REGN-EB3 (InmazebTM), 

đây đều là các kháng thể đơn dòng.

Đối với các bệnh Ebola khác như SVD hoặc BVD, hiện chưa có thuốc điều trị được phê duyệt.

VACCINE

Đối với bệnh do virus Ebola

Có hai vaccine đã được phê duyệt:

• Ervebo (Merck & Co.) 
• Zabdeno và Mvabea (Janssen Pharmaceutica) 

Vaccine Ervebo được khuyến cáo sử dụng trong đáp ứng chống dịch.

Đối với các bệnh Ebola khác như SVD

• Nhiều vaccine tiềm năng đang trong các giai đoạn phát triển khác nhau. 
• Đã có giao thức nghiên cứu lâm sàng nhằm đánh giá độ an toàn và hiệu quả của vaccine. 

PHÒNG NGỪA VÀ KIỂM SOÁT

Sự tham gia của cộng đồng là yếu tố then chốt để kiểm soát dịch thành công.

Các biện pháp kiểm soát gồm:

• chăm sóc lâm sàng, 
• giám sát và truy vết tiếp xúc, 
• xét nghiệm, 
• phòng ngừa và kiểm soát nhiễm khuẩn tại cơ sở y tế, 
• mai táng an toàn, 
• tiêm vaccine (đối với EVD), 
• truyền thông và huy động cộng đồng. 

Thông điệp giảm nguy cơ cần tập trung vào:

• giảm tiếp xúc với động vật hoang dã nhiễm bệnh; 
• tránh ăn thịt sống từ động vật hoang dã; 
• tránh tiếp xúc gần với người bệnh, đặc biệt là dịch cơ thể; 
• cách ly bệnh nhân tại cơ sở điều trị chuyên biệt; 
• duy trì vệ sinh cá nhân và môi trường sạch sẽ. 

KIỂM SOÁT NHIỄM KHUẨN TRONG CƠ SỞ Y TẾ

Nhân viên y tế phải luôn áp dụng các biện pháp phòng ngừa chuẩn khi chăm sóc người bệnh, bao gồm:

• vệ sinh tay, 
• vệ sinh hô hấp, 
• sử dụng phương tiện phòng hộ cá nhân (PPE), 
• tiêm an toàn, 
• thực hành mai táng an toàn và tôn trọng nhân phẩm. 

Khi chăm sóc bệnh nhân nghi ngờ hoặc xác định Ebola, cần tăng cường biện pháp kiểm soát nhiễm khuẩn để tránh tiếp xúc với:

• máu, 
• dịch cơ thể, 
• bề mặt hoặc vật dụng bị nhiễm bẩn. 

Nhân viên phòng xét nghiệm cũng có nguy cơ cao và phải được đào tạo phù hợp.

Nguồn: 

• WHO (2026) First meeting of the IHR Emergency Committee regarding the epidemic of Ebola Bundibugyo virus disease in the Democratic Republic of the Congo and Uganda 2026 – Temporary recommendations
• WHO (2025) Ebola disease